Azathioprine
| ระดับหลักฐาน: L1 | ข้อบ่งใช้ที่ทำนาย: 10 รายการ |
สารบัญ
Azathioprine: จากการกดภูมิคุ้มกันสู่โรคลำไส้อักเสบ (Inflammatory Bowel Disease)
สรุปสั้นๆ
Azathioprine เป็นยากดภูมิคุ้มกันในกลุ่มพิวรีนอนาล็อก ที่เดิมใช้ในการป้องกันการปฏิเสธการปลูกถ่ายอวัยวะและรักษาโรคภูมิแพ้ตัวเองหลายชนิด โมเดล TxGNN คาดการณ์ว่ายานี้อาจมีผลต่อ โรคลำไส้อักเสบ (Inflammatory Bowel Disease) และ โรคลำไส้ใหญ่อักเสบเรื้อรัง (Ulcerative Colitis) ซึ่งทั้งสองมีระดับหลักฐาน L1 ปัจจุบันมี การทดลองทางคลินิก Phase 3 มากกว่า 10 รายการ รวมถึง Cochrane systematic review 4 ฉบับ และวรรณกรรมกว่า 20 ฉบับ ยืนยันประสิทธิผลของ Azathioprine ในการรักษาและคงสภาวะหายของ IBD/UC
ภาพรวมฉบับย่อ
| รายการ | เนื้อหา |
|---|---|
| ข้อบ่งใช้เดิม | การกดภูมิคุ้มกัน / ป้องกันการปฏิเสธการปลูกถ่ายอวัยวะ |
| ข้อบ่งใช้ใหม่ที่ทำนาย | โรคลำไส้อักเสบ (Inflammatory Bowel Disease) |
| คะแนนการทำนาย TxGNN | 99.52% |
| ระดับหลักฐาน | L1 |
| สถานะการวางจำหน่ายในไทย | ✗ ยังไม่วางจำหน่าย |
| จำนวนใบอนุญาต | 0 รายการ |
| คำแนะนำในการตัดสินใจ | Proceed with Guardrails |
ทำไมการคาดการณ์นี้จึงสมเหตุสมผล?
Azathioprine เป็นยาพิวรีนอนาล็อกที่ถูกเปลี่ยนรูปในร่างกายเป็นสารออกฤทธิ์หลัก 6-thioguanine nucleotides (6-TGN) ผ่านกลไกสองทางพร้อมกัน ได้แก่ (1) การแทรกเข้าไปใน DNA ของเซลล์ที่แบ่งตัวเร็ว และ (2) การยับยั้งกระบวนการสังเคราะห์พิวรีน de novo ทำให้ T lymphocyte ที่ถูกกระตุ้นเกิด apoptosis โดยเฉพาะผ่านเส้นทาง Rac1 นอกจากนี้หลักฐานใหม่ยังพบว่า Azathioprine กระตุ้น autophagy ผ่าน mTORC1 และ PERK ซึ่งมีความเกี่ยวข้องโดยตรงกับพยาธิสรีรวิทยาของโรคครอห์น
โรคลำไส้อักเสบ (IBD) ครอบคลุมทั้งโรคครอห์นและ UC โดยมีพยาธิสรีรวิทยาหลักคือการทำงานผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกันที่เยื่อบุลำไส้ โดยเฉพาะการกระตุ้นผิดปกติของเส้นทาง Th1/Th17 ซึ่งตรงกับจุดมุ่งหมายหลักของ Azathioprine ที่มุ่งเป้าระงับ T lymphocyte โดยตรง ความสอดคล้องของกลไกนี้ทำให้เกิดการยับยั้งการอักเสบเรื้อรังของเยื่อบุลำไส้ได้อย่างมีประสิทธิผล
Cochrane systematic review ล่าสุด (ปี 2025) พร้อมกับฉบับก่อนหน้า (2012 และ 2016) ตลอดจน Phase 3 RCT หลายรายการ ยืนยันอย่างสม่ำเสมอว่า Azathioprine และ 6-mercaptopurine เป็น immunomodulator แนวหน้าในการรักษาคงสภาวะหาย (maintenance of remission) ทั้งในโรคครอห์นและ UC ความแข็งแกร่งของหลักฐานนี้ทำให้การคาดการณ์จาก TxGNN มีความน่าเชื่อถือสูงในเชิงคลินิก
หลักฐานจากการทดลองทางคลินิก
| หมายเลขการทดลอง | ระยะ | สถานะ | จำนวนผู้เข้าร่วม | ผลลัพธ์หลัก |
|---|---|---|---|---|
| NCT05040464 | Phase 3 | กำลังรับสมัคร | 166 | RCT เปิด เปรียบเทียบ Azathioprine กับ Methotrexate ร่วมกับ Adalimumab ในโรคครอห์น |
| NCT00094458 | Phase 3 | เสร็จสิ้น | 508 | Infliximab vs Azathioprine vs IFX+AZA ในผู้ป่วยโรคครอห์นที่ไม่เคยใช้ immunomodulator มาก่อน |
| NCT03101800 | Phase 3 | ไม่ทราบ | 84 | Low-dose Azathioprine + Allopurinol vs Azathioprine เดี่ยวในผู้ป่วย Ulcerative Colitis |
| NCT03185611 | Phase 3 | ไม่ทราบ | 120 | Rifaximin + Thiopurine vs Thiopurine เดี่ยวในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำหลังผ่าตัดโรคครอห์น |
| NCT02425852 | Phase 4 | เสร็จสิ้น | 65 | Early Infliximab+AZA vs Steroids+AZA ใน Acute Severe Ulcerative Colitis |
| NCT00537316 | Phase 3 | ยุติก่อนกำหนด | 242 | Infliximab ± Azathioprine vs Azathioprine เดี่ยวใน Moderate-to-Severe Ulcerative Colitis |
| NCT01564823 | Phase 3 | เสร็จสิ้น | 86 | Adalimumab vs Azathioprine ในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของโรคครอห์นหลังผ่าตัด (52 สัปดาห์) |
| NCT00976690 | Phase 3 | เสร็จสิ้น | 83 | Azathioprine vs Mesalazine ในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำหลังผ่าตัดโรคครอห์น |
| NCT07424040 | N/A | ยังไม่รับสมัคร | 154 | Infliximab เดี่ยว vs Infliximab + Azathioprine ในโรคครอห์นในเด็ก: ประสิทธิผลและความปลอดภัยระยะยาว |
| NCT07235904 | Phase 4 | กำลังรับสมัคร | 300 | Mirikizumab (top-down) vs Azathioprine (standard of care) ในผู้ป่วย UC ที่ได้รับการวินิจฉัยใหม่ |
หลักฐานจากวรรณกรรม
| PMID | ปี | ประเภท | วารสาร | ผลลัพธ์หลัก |
|---|---|---|---|---|
| 40013523 | 2025 | Meta-analysis | Cochrane Database Syst Rev | AZA/6-MP ในการรักษาคงสภาวะหายใน UC: Cochrane review อัปเดตล่าสุด ครอบคลุมหลักฐานจากหลาย RCT |
| 39586616 | 2025 | RCT | Gut | ACTIVE trial: Top-down IFX+AZA vs AZA เดี่ยวใน Acute Severe UC ที่ตอบสนองต่อ IV steroids |
| 27192092 | 2016 | Meta-analysis | Cochrane Database Syst Rev | AZA/6-MP ในการรักษาคงสภาวะหายใน UC: Cochrane review ปี 2016 |
| 22972046 | 2012 | Meta-analysis | Cochrane Database Syst Rev | AZA/6-MP ในการรักษาคงสภาวะหายใน UC: Cochrane review ปี 2012 |
| 19392869 | 2009 | Meta-analysis | Aliment Pharmacol Ther | Meta-analysis ยืนยันประสิทธิผลของ AZA/6-MP ใน UC แม้หลักฐานก่อนหน้ายังมีข้อถกเถียง |
| 9412914 | 1997 | RCT | J Clin Gastroenterol | AZA ใน UC ที่ดื้อ/พึ่งพา steroids จำนวน 56 ราย: ประสิทธิผลดี ติดตามเฉลี่ย 29 เดือน |
| 37586320 | 2023 | Cohort | Cell Reports Medicine | Blautia wexlerae ในลำไส้เพิ่มความเสี่ยง AZA therapy failure ใน IBD โดยลด 6-MP bioavailability |
| 36462311 | 2023 | Cohort | Biomed Pharmacother | TPMT gene methylation ส่งผลต่อ AZA pharmacokinetics ในเด็กที่เป็น Very Early Onset IBD |
| 29293971 | 2018 | Review | J Crohn's Colitis | Thiopurines ใน IBD: ผลการวิจัยใหม่เกี่ยวกับ thioguanine, TPMT/NUDT15 และแนวทางปฏิบัติทางคลินิก |
| 19072367 | 2008 | Review | Expert Rev Gastroenterol Hepatol | Azathioprine ใน IBD: กลไกโมเลกุลใหม่ที่เข้าใจ ได้แก่ Rac1 pathway และนัยยะทางคลินิก |
ข้อพิจารณาด้านความปลอดภัย
กรุณาดูข้อมูลความปลอดภัยในเอกสารกำกับยา
สรุปและขั้นตอนถัดไป
การตัดสินใจ: Proceed with Guardrails
เหตุผล: Azathioprine มีหลักฐานระดับ L1 รองรับการใช้ใน IBD และ UC อย่างแข็งแกร่ง ประกอบด้วย Cochrane systematic review 4 ฉบับและ Phase 3 RCT หลายรายการที่ยืนยันประสิทธิผลในการรักษาคงสภาวะหาย อย่างไรก็ตาม ยายังไม่ได้ขึ้นทะเบียนในประเทศไทยและขาดข้อมูลความปลอดภัยจากสำนักงาน อย. จึงต้องดำเนินการอย่างระมัดระวัง
หากต้องการดำเนินการต่อต้อง:
- ยื่นขอขึ้นทะเบียนยากับ อย. ไทย หรือขอ special import permit สำหรับการนำไปใช้ทางคลินิก
- ดาวน์โหลดและวิเคราะห์เอกสารกำกับยา (package insert) เพื่อรวบรวมคำเตือน ข้อห้ามใช้ และปฏิกิริยาระหว่างยา
- ดำเนินการตรวจ TPMT และ NUDT15 R139C genotyping ก่อนเริ่มยา เพื่อลดความเสี่ยงต่อ thiopurine-induced leukopenia
- วางแผนติดตาม CBC (รวมแยกชนิด) การทำงานของตับไต และอิเล็กโทรไลต์อย่างสม่ำเสมอระหว่างการรักษา
-
พิจารณาออกแบบการทดลองทางคลินิกในประชากรไทยสำหรับกลุ่ม IBD ที่ดื้อต่อ 5-ASA